Het hoger onderwijs is en blijft in ontwikkeling. Of het nu gaat om de ontwikkeling van de bachelor-master-structuur, de invoering van het competentiegericht onderwijs of de nieuwste ICT-toepassingen. Het zijn thema’s waar je als docent direct of indirect mee te maken hebt.
Via deze site wordt achtergrondinformatie verschaft en verwezen naar publicaties over de volgende actuele onderwijsthema’s:

• Bachelor-Master
• Competentiegericht onderwijs
• Aansluiting vo-wo
• ICT in het (hoger) onderwijs

Bachelor-Masterstelsel

• Working on the European Dimension of Quality - Report of the conference on quality assurance in higher education as part of the Bologna process.
  Een verslag van deze conferentie, gehouden op 12-13 maart 2003 te Amsterdam, is te vinden op: http://www.minocw.nl/bachelor/doc/working.pdf  De conferentie was onderdeel van het officiële Bologna werkproces programma. In het boek zijn bijdragen te vinden van vertegenwoordigers van het Ministerie en diverse gastsprekers. In de samenvatting wordt de inhoud als volgt omschreven: “….the book starts with the introductory keynote of minister Vanderpoorten followed by a general overview of developments and a reflection from the USA. Then the shared descriptors for bachelor and masters as originating from the joint quality initiative are presented and an overview of how similar descriptors could be generated at the programme level in various fields of knowledge by higher education institutions co-operating internationally in the so-called Tuning project.
  Next to these presentations there was room for reflection on the opportunities of quality assurance at the programme and institutional levels. The lively debate led to theses, described in the penultimate chapter. The book ends with the final keynote of Minister Hermans.”
  Edited by: Don F. Westerheijden | CHEPS | Marlies Leegwater | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, 2003. Uitgever: Ministry of Education, Culture and Sciences | Zoetermeer | 2003
  
• Persbericht Min. OC&W - 10-9-2003   Invoering bama eind op weg
  In het eerste jaar van de invoering van de bachelor-masterstructuur is 82% van de opleidingen een BaMa-variant gestart. De overgang naar een BaMa-stelsel leidt tot een inhoudelijke vernieuwing van het onderwijs. Deze constateringen doet de Onderwijsinspectie in haar rapport 'Bama-transities; de invoering van het bachelor-masterstelsel in het wo en hbo', dat staatssecretaris Nijs vandaag naar de Tweede Kamer zendt. Nijs heeft waardering voor de enorme operatie die het hoger onderwijs het afgelopen jaar heeft doorgevoerd. Zij is het met de Inspectie eens dat de voorlichting over de BaMa en de ontwikkeling van de masterfase extra aandacht nodig hebben. De Inspectie heeft afgelopen studiejaar onderzoek verricht naar de invoering van de bachelor-masterstructuur. Bij ongeveer duizend opleidingen is informatie verzameld door middel van vragenlijsten, daarnaast zijn bij acht instellingen praktijkstudies gedaan. In de komende jaren zal de Inspectie meerdere onderzoeken uitvoeren, die tezamen de BaMa-monitor vormen.  
          Het onderzoek van de Inspectie laat zien dat in het eerste jaar van het BaMa-stelsel meer dan vier van de vijf opleidingen in een BaMa-variant wordt aangeboden. Oude (doctoraal)opleidingen zijn daarbij in 'afbouw' gegaan. Volgens staatssecretaris Nijs is de ingrijpende hervorming, die de instellingen doorgevoerd hebben, een belangrijke indicatie voor de steun in het hoger onderwijs voor de invoering van de bachelor-masterstructuur. De Inspectie constateert dat de invoering van de BaMa een vernieuwing van het onderwijsaanbod met zich meebrengt. Veel nieuwe universitaire bacheloropleidingen zijn minder gespecialiseerd en sterker multidisciplinair van aard dan bestaande opleidingen. Daarnaast is de samenhang in het aanbod vergroot en bestaat inmiddels bij de helft van de universitaire bacheloropleidingen het major-minorsysteem.
         In de rapportage van de Inspectie wordt een aantal punten genoemd die niet vlekkeloos verloopt. Staatssecretaris Nijs heeft begrip voor het feit dat er bij zo'n gigantische operatie als de BaMa-invoering zich in de eerste fase nog kinderziektes voordoen. Niettemin is ze het eens met de Inspectie dat de voorlichting over de BaMa-invoering en de ontwikkeling van de masters in de volgende fase een extra slag nodig hebben. De Inspectie concludeert dat de centrale voorlichting over het algemeen goed geregeld is, maar dat het nog volop ontbreekt aan opleidingsspecifieke voorlichting voor de verschillende doelgroepen. Nijs stelt dat opleidingsspecifieke voorlichting een taak van de instellingen is. Zij gaat er van uit dat de instellingen in overleg met studenten deze omissie gaan oplossen.
        Uit het onderzoek blijkt verder dat universiteiten prioriteit hebben gegeven aan de ontwikkeling van de bachelor boven die van de master. De Inspectie heeft begrip voor deze keuze, maar wijst er op dat een gefaseerde invoering van de bachelor- en masterfase niet bevorderlijk is voor de samenhang in het onderwijsaanbod en dat studenten zich tijdig moeten kunnen oriënteren op de masterfase. Naast voorlichting vindt staatssecretaris Nijs de ontwikkeling van de masterfase het belangrijkste aandachtspunt voor de komende tijd.
  Voor meer informatie zie ook Dossier Bachelor-Master http://www.minocw.nl/bachelor/index.html en hieronder.
  
• BAMA-Transities. De invoering van het BachelorMasterstelsel in het WO en HBO. Sept. 2003 http://www.owinsp.nl/producten/rapporten/bama_transities.pdf 
  In dit rapport worden de resultaten besproken van een tweetal studies, een kwantitatief vragenlijstonderzoek en een meer kwalitatieve praktijkstudie. Het vragenlijstonderzoek is een jaarlijks terugkerend onderdeel van de BaMa-monitor. De vragen in de vragenlijst zijn vooral bedoeld om een representatief landelijk beeld te krijgen van de belangrijkste veranderingen en enkele kenmerken van het invoeringsproces. In het voorjaar 2003 heeft er een eerste meting plaatsgevonden. Het onderzoek is uitgevoerd door de Onderwijsinspectie in samenwerking met het IOWO in opdracht van het Ministerie OC&W.
  In hoofdstuk 2 van het rapport wordt ingegaan op de vernieuwing zelf (aantallen, fasering, motieven), de onderwijsinhoudelijke vernieuwing (Wat is er veranderd in de curricula?) en veranderingen in het onderwijsproces, zoals aanpassing in de werkvormen en de invoering van ECTS.
  In hoofdstuk 3 wordt het vernieuwingsproces beschreven, met onderwerpen als: aansturing, betrokken interne en externe actoren, voorlichting aan en overgangsregelingen voor studenten.  Hoofdstuk 4 bevat de samenvatting en conclusies. In de conclusies wordt ook ingegaan op de kansen en bedreigingen voor de toekomst. Afgesloten wordt met punten die de komende jaren aandacht behoeven.
  
• Een overzicht van alle WO bachelor-opleidingen per 2004: http://www.vsnu.nl/show?id=19766&langid=246 
  
• Achtergrondinformatie over de bama-structuur
  

Competentiegericht onderwijs

• Kenniscentrum EVC : Erkennen van elders Verworven Competenties   http://www.kenniscentrumevc.nl/ 
  Competentieontwikkeling gebeurt niet alleen door scholing, maar ook in betaald werk, vrijwilligerswerk of door betrokkenheid bij maatschappelijke organisaties. Door die competenties te (h)erkennen kan veel winst behaald worden. Zo' n systeem voor het erkennen van eerder verworven competenties, heet EVC. Hierbij gaat het om het toekennen van bijvoorbeeld vrijstellingen, certificaten of diploma' s.  
  De Nederlandse overheid wil met de oprichting van een Kenniscentrum EVC, voor de periode 2001 tot en met 2004, het gebruik van de EVC-systematiek in Nederland stimuleren. Het Kenniscentrum heeft de opdracht om toepassing van de EVC-systematiek bij branches en sectoren te bevorderen en trends en ontwikkelingen te signaleren.  
  Het Kenniscentrum EVC is toegekend aan een samenwerkingsverband van Stoas, CINOP en de Citogroep.  
  Op de webiste van het Kenniscentrum EVC vindt je: good practices (met name op het gebied van beroepsonderwijs en beroepsectoren), diverse publicaties (bijvoorbeeld over toetsingskaders, de rol van assesoren, portfoliosystemen e.a.), de nieuwsbrief, activiteiten, achtergrondinformatie en internationale informatie.   
  Twee voorbeelden van interessante publicaties die op deze site te vinden zijn:
  - Verschillende invullingen van de rol van assessor in EVC-procedures. Een verkennend onderzoek naar de mogelijke invullingen van de rol van assessor in EVC procedures. http://www.kenniscentrumevc.nl/site/documenten/rol_assessor.doc 
  - Europa en  transparantie van kwalificatiesen competenties (Europass)   
  Een voorstel van de Europese Commisie voor verbeterde transparantie op het gebied van kwalificaties en competenties. http://www.kenniscentrumevc.nl/site/documenten/Europass.pdf 
  

• Ontwikkeling van een informatiebank domeincompetenties hbo. In december 2003 is de Algemene Vergadering van de HBO-raad akkoord gegaan met het ontwikkelen van een nieuw raamwerk dat recht doet aan de huidige (verbredings/vernieuwings)ontwikkelingen binnen het hbo: de informatiebank domeincompetenties. Met het daadwerkelijk concretiseren van de informatiebank, wordt in januari 2004 gestart. Onder domeincompetenties, aldus de beschrijving, worden "die competenties verstaan die de stam bepalen van de (brede) beroepsgerichte oriëntatie van de bacheloropleiding. Domeincompetenties vormen tezamen met algemene bachelorcompetenties en specialistische competenties de croho-opleiding. Domeinspecifieke competenties vormen de stam van de opleiding bij zowel ‘brede’ als ‘smalle’ opleidingen die dezelfde titulatuur hanteren".
  De informatiebank zal worden beheerd door de HBO-raad en zal bestaan uit twee delen: een voor iedereen toegankelijk deel met daarop de huidige beschikbare opleidingskwalificaties en toekomstige domeincompetenties en een afgescheiden deel ter ondersteuning/informatieuitwisseling van en tussen sectorenover de domeincompetenties. Uitgebreidere informatie via:  http://www.hbo-raad.nl/ (kies “hogescholen”, kies “Publicaties” en kijk onder “Bachelor-master”). 

• Critique Skills as the Core Competency of IS Academics (Mike Metcalfe, Jonathan Wilson en Carmen Joham, june 2002, University of South Australia, Adelaide, Australia)
  Wel niet helemaal recent uitgekomen, maar in het kader van het denken over competentiegericht onderwijs en academische vaardigheden, met name voor wat betreft  het technisch universitair onderwijs, zeker een interessante beschouwing.
  Aanleiding voor dit paper vormde de vraag hoe gewaarborgd kan worden dat het onderwijs voor universitaire Information Systems studenten relevant blijft, in termen van zowel het latere  functioneren in de beroepspraktijk als het kunnen functioneren als wetenschappelijk onderzoeker. Hiervoor werd onderzoek gedaan onder IS-academici, waarbij gezocht werd naar de belangrijkste (“core”) competentie. In de paper wordt beargumenteerd dat de belangrijkste competentie het verwerven van inzicht en vaardigheid in het kritisch beschouwen van technologische problemen is. De wijze waarop deze “kritische houding en het kritisch denken” ontwikkeld kan worden kan variëren; gedacht kan worden aan: systeemdenken, zaken bezien en belichten vanuit verschillende invalshoeken, de dialectische methode e.a. De auteurs eindigen met de stelling: “Unless they change path, IS academics expect to remain second-class practioners, as they will struggle to catch up with the knowledge of those who are immersed in technology related problems everyday. One way for IS academics to go is to focus on the thinking process. That the future will be full of new problems is about the only safe forecast in the IS industry. Having ways to set about thinking about those problems is going to be useful.”
  Te vinden op: http://ecommerce.lebow.drexel.edu/eli/2002Proceedings/papers/metca100critiq.pdf

• De dubbele bodem van competentiegericht onderwijs. Een recent verschenen artikel van Martens e.a. in het tijdschrift OnderwijsInnovatie van juni 2003 (pagina 10-12).
  Drie benaderingen, gebaseerd op promotieonderzoeken gesitueerd in het hoger onderwijs, worden beschreven, waarin concrete oplossingen op het gebied van competentiegericht hoger onderwijs getoetst zijn.
  In eerste benadering staan competenties centraal als uitgangspunt voor een docentportfolio, dat gebruikt kan worden als feedbackinstrument voor professionele ontwikkeling van docenten, en als beoordelingsinstrument. 
  In de tweede benadering wordt ingegaan op problemen en hulpmiddelen van en voor de ontwikkelaars van competentiegerichte curricula, met aandacht voor een tool voor het beschrijven van competenties in een competentiekaart.
  In de derde benadering wordt beschreven hoe door training van docenten in een Instructional Systems Design (ISD)-benadering geprobeerd is de problemen te verlichten die zij ondervinden bij het vertalen van abstracte principes van competentiegericht onderwijs naar concrete leertaken. Zie: http://www.ou.nl/info-alg-innovatienieuws/kwartaalnieuws/OI2_2003/OI_JUN03_def.pdf
  

• Verslag van de Studiemiddag van 17 april rondom het thema: Competenties en Competentiegericht onderwijs in de BaMa-structuur
  
• Sheets De kern van BAMA – presentatie Huib de Jong op studiemiddag 17 april 2002

Aansluiting vo-wo

• Snelle bereichtenservice van de VSNU. Wilt u snel op de hoogte zijn van het laatste nieuws rond de aansluiting vwo-wo, kunt u gebruik maken van de e-mail nieuwsservice van de VSNU. Om u op te geven stuurt u uw naam, voorletters, naam van instelling/bedrijf en het emailadres naar: Informatiecentrum Aansluiting vwo-wo (wiertz@vsnu.nl).
• Uit persbericht OC&W 4-7-2003.  Meer ruimte en keuzemogelijkheden voor scholen.
  Scholen, leraren en leerlingen krijgen binnen de tweede fase van het voortgezet onderwijs meer ruimte en meer keuzemogelijkheden. Er komen meer keuzevakken en minder verplichte vakken. Deelvakken worden vervangen door hele vakken. De examenvoorschriften worden drastisch beperkt. Aldus het voorstel van minister Van der Hoeven over de tweede fase waarmee de ministerraad akkoord is gegaan. Het voorstel wordt naar de Tweede Kamer gestuurd. De aanpassingen in de tweede fase gaan per 1 augustus 2007 in.
      Het kabinet is verder tegemoetgekomen aan de wens om natuurkunde als vierde vak in het profiel natuur en gezondheid op te nemen. Maar zij stelt, dat voor het bevorderen van een succesvolle doorstroom naar studies op het gebied van bèta en techniek meer nodig is. De bètavakken (wiskunde, natuurkunde, scheikunde, biologie) moeten op termijn worden vernieuwd. En er moeten goede afspraken komen over de afstemming van het hoger onderwijs op het havo en vwo. Het voortgezet onderwijs levert voldoende leerlingen af met een bètaprofiel, maar er stromen te weinig leerlingen door naar de vervolgstudies. En het rendement van die studies is niet hoog.
  Voor volledig persbericht: http://www2.minocw.nl/persbericht.jsp?pageID=2231
• Een schematische weergave van de huidige profielen in de Tweede Fase vwo (juli 2003): http://www.minocw.nl/tweedefase/doc/schemavwo200307.PDF
• TWEEDE FASE VIERDE JAAR (155kb) Een overzicht van de stand van zaken vier jaar na invoering van de tweede fase havo/vwo.  http://www.owinsp.nl/producten/rapporten/Tweede_fase_2003.pdf  
• Gratis VSNU-brochure Voorlichtingsactiviteiten universiteiten 2003-2004. Met o.a. het aansluitingsaanbod vwo-wo met kalender, het schema van doorstroomrechten en een overzicht van alle bacheloropleidingen. Te bestellen via: EDG: info@EDG.nl
• Mee(r) doen. (4 juli 2003) Vertegenwoordigers onderwijs en bedrijfsleven bieden actieplan Bèta/Techniek aan het kabinet aan; 50 adviezen om instroom bèta/technische studies met 15% te vergroten. Lees hierover meer op: http://www.kennisbanktechniek.nl/contentView/start.asp?id=1&contentKey=94 of download het actieplan: http://www.kennisbanktechniek.nl/houston/uplfiles/actieplan%20def.pdf mee(r) doen. De aansluiting tussen vwo en wo verbeteren (nieuwsitem uit aflevering 1.)

ICT in het onderwijs

• Digitale Didactiek- Vraagbaak voor digitaal onderwijs! http://www.digitaledidactiek.nl 
  Een samenwerkingsverband van het OECR, EduTec en de RUG heeft het project Digit@le Did@ctiek opgeleverd. Vergelijkbaar met Venster op Professionalisering, alleen dan specifiek gericht op de professionalisering van docenten op het gebied van ICT en Onderwijs. Op deze site is informatie te vinden over het didactisch gebruik van ICT middelen in het onderwijs. Ook kan de bezoeker zelf vragen stellen en ideeën toevoegen. Recent aan artikelen en voorbeeldmateriaal bijgekomen in Digitale Didactiek:
  • Hoe evalueer je of je de digitale leeromgeving op een goede manier ingezet hebt bij je vak? Inclusief een voorbeeld-vragenlijst.
  • Hoe kun je studenten motiveren om actief bij te dragen aan een online cursus? Met aandacht en tips voor : Het creëren van een prettig en veilig leerklimaat, het geven van feedback (o.a. via peer review), Het verhogen van de betrokkenheid van studenten, het inbouwen van interactiviteit
  • Hoe kan een Kennis Management Systeem mijn vak versterken? Er wordt besproken hoe u een Kennis Management Systeem (KMS) kunt gebruiken om studenten binnen uw vak eigen ervaringen en gebruikte bronnen te laten delen.
  • Hoe organiseer je een online debat?
  • Hoe gebruik je ICT om studenten te stimuleren tot kritische zelfreflectie? De voorgestelde suggesties voor het inbouwen van on-line reflectiemomenten zijn bedoeld om studenten in het leerproces te stimuleren zich bewust te worden van en kritisch te reflecteren op eigen leerdoelen.
  • Hoe kun je een college virtueel voorbereiden met studenten? Tips en ideeën.
  • Welke typen reacties kan je geven aan studenten binnen een online discussie?
  • Hoe kunnen begeleiders van verschillende instellingen/landen gezamenlijk een student op afstand begeleiden?
  • Hoe kun je fraude en plagiaat van studenten snel en eenvoudig opsporen? Inclusief een gratis te downloaden software-pakket: Wcopyfind (http://plagiarism.phys.virginia.edu/Wsoftware.html). 
• ICT in het hoger onderwijs: stand van zaken. Verslag van een literatuurstudie. Februari 2002.  Naar aanleiding van een verzoek van de Tweede Kamer om te worden geïnformeerd over de stand van zaken met betrekking tot het gebruik van ICT in het hoger onderwijs, heeft Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen heeft het IVA en het ITS opdracht gegeven een voorstudie uit te voeren ten behoeve van een in het hoger onderwijs te starten ICT-onderwijs monitor. In dit onderzoeksverslag worden de resultaten gerapporteerd van de literatuurstudie die is uitgevoerd om destand van zaken met betrekking tot ICT in het hoger onderwijs in Nederland en het buitenland in kaart te brengen. http://www.minocw.nl/brief2k/2002/doc/11303d.pdf 
• 28 mei 2003: Innoveren door ICT, editie 2003. (Visie ICT-forum)
  De ministers van OCenW en EZ hebben vorig jaar een ICT-forum in het leven geroepen dat het ICT-onderzoek in Nederland moet helpen versterken en vooral de samenwerking tussen universiteiten en bedrijven op dat terrein moet bevorderen. Het forum is gevraagd daartoe o.a. een jaarlijkse, strategische visie uit te brengen. De eerste visie is per 28 mei jl uitgebracht. Het forum doet daarin onder meer aanbevelingen voor een thematische bundeling van het ICT-onderzoek, voor extra investeringen en voor een betere organisatie en benutting van het ICT-onderzoek.
  Meer over het forum op http://www.ictforum.nl/ De visie is te vinden op: http://www.minocw.nl/ictonderzoek/doc/2003/forumvisie.pdf
• http://goodpractices.surf.nl/ Op deze site zijn Good Practices: praktijkvoorbeelden van ICT-gebruik in het hoger onderwijs te vinden. Op dit moment vind je ca. 28 voorbeelden van universiteiten en hogescholen. Ze bestrijken verschillende kennisdomeinen: natuurwetenschappen, medisch, kunsten, sociaal-agogisch, juridisch, didactisch, biotechnologie. Er zijn voorbeelden van gebruik van bestaande ICT-applicaties, maar ook van zelf ontwikkelde toepassingen.
  De site is bestemd voor iedereen die in het hoger onderwijs te maken heeft met onderwijskundig gebruik van ICT: docenten, opleiders, ict(o)-medewerkers, onderwijskundigen.
  Via Leerzaam gebruik heb je toegang tot voorbeelden waarin Good Practices gebruikt worden door instellingen voor hoger onderwijs, bijvoorbeeld door opleiders bij de professionalisering van docenten. Deze rubriek brengt een breed scala aan gebruikservaringen met Good Practices bijeen; belangrijke vragen en vooronderstellingen bij het nut en gebruik van Good Practices door docenten komen hier aan de orde. Dit onderdeel is op dit moment nog beperkt gevuld.
  Voor beide onderdelen geldt dat nieuwe voorbeelden, aan de hand van een standaard format, aangemeld kunnen worden. 
• "Digitale didactiek: hoe (kunnen) academici leren ICT te gebruiken in hun onderwijs" De inaugurele rede van prof. dr. Robert-Jan Simons, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in de 'didactiek in digitale context' aan de Universiteit Utrecht, op donderdag 10 oktober 2002.   http://www.ivlos.uu.nl/onderzoek/expertisecentrum/bronnenendocumen/11658main.html 
• Het Program for Educational Transformation Through Technology (PETTT) beoogt de effectiviteit van de University of Washington te verbeteren door een campus brede structuur te ontwikkelen voor het onderzoeken, ontwikkelen, beoordelen en verspreiden van innovatieve  technologieën en de bijbehorende strategieën voor onderwijs- en leerdoeleinden. De wisselwerking tussen technologie en onderwijs(didactiek) wordt onderzocht in realistische praktijksituaties.  http://depts.washington.edu/pettt/